Cơn khát tôm của thế giới đang bức tử rừng ngập mặn Ecuador

Khi thủy triều rút xuống, Johana Carolina Cruz Potes lội bì bõm qua những bãi bùn quanh đảo Costa Rica, thuộc quần đảo Jambelí của Ecuador. Tay xách xô, tay cầm chiếc móc sắt nhỏ, cô len lỏi vào tầng rễ đan xen chằng chịt của một vạt rừng ngập mặn, miệt mài tìm kiếm những con sò đen (concha negra) lẩn khuất dưới lớp bùn lầy.

 

1. Erika Alvarado đang nhặt sò đen (concha negra) giữa những rễ cây rừng ngập mặn ở đảo Costa Rica thuộc tỉnh El Oro

Cruz Potes đã gắn bó với công việc này từ năm lên 9, khi lần đầu theo cha đi cào bùn. Thế nhưng, nghề mò cua bắt ốc – vốn thường là chiếc phao sinh nhai duy nhất của các gia đình nơi đây - đang ngày càng trở nên bấp bênh khi các bãi sò bị thu hẹp và sản lượng sụt giảm thê thảm.

Người dân cũng tranh thủ bắt cua khi thủy triều rút xuống.

Ở tuổi 32, Cruz Potes không hề mảy may nghi ngờ về thủ phạm đứng sau thảm cảnh này. Chỉ tay về phía một hồ chứa khổng lồ, cô bức xúc: Khi các trang trại tôm mọc lên, họ đã đốn hạ sạch cây cối để đào hồ. Nhưng loài sò đen này lại sống nương vào rễ cây. Cây chết thì sò cũng biến mất.

Trong một thập kỷ qua, sản lượng tôm của Ecuador đã tăng vọt gần gấp bốn lần, chính thức soán ngôi dầu mỏ để trở thành mặt hàng xuất khẩu chủ lực của quốc gia này. Gần như toàn bộ sản lượng được xuất sang Trung Quốc, Mỹ và châu Âu. Nhờ hàng rào thuế quan được dỡ bỏ, kim ngạch xuất khẩu đã tăng vọt gấp 5 lần.

Bọt màu ngả vàng nổi lềnh bềnh quanh các ao tôm trong quá trình xả nước thải trên đảo Costa Rica

 

Tuy nhiên, sự bành trướng của ngành công nghiệp này đã đẩy các trang trại tiến sâu hơn vào những vùng đất vốn đã chịu nhiều vết thương từ nạn phá rừng. Từ năm 1969 đến 1999, Ecuador đã bốc hơi tới 43% diện tích rừng ngập mặn. Giờ đây, diện tích ao tôm đã rộng gấp rưỡi tổng diện tích rừng ngập mặn còn sót lại.

Mặc dù hành vi chặt phá rừng ngập mặn hiện đã bị cấm nghiêm ngặt, và giới công nghiệp khẳng định tỷ lệ chuyển đổi rừng sang hồ tôm đã giảm tiệm cận mức 0 bất chấp sản lượng tăng vọt, người dân địa phương và các nhà khoa học lại phơi bày một sự thật khác: cuộc thảm sát hệ sinh thái này vẫn chưa hề dừng lại.

Mọi người cứ ngỡ sự hủy hoại rừng ngập mặn đã là chuyện của quá khứ. Hoàn toàn không phải vậy. - Eduardo Rebolledo Monsalve, nhà nghiên cứu tại Đại học Công giáo ở Esmeraldas.

Dữ liệu từ Trase - một sáng kiến minh bạch chuỗi cung ứng - chỉ ra rằng 427 ha rừng ngập mặn đã bị biến thành ao tôm từ năm 2014 đến 2018, chủ yếu tại tỉnh Guayas, thủ phủ nuôi tôm của cả nước. Một nghiên cứu khác dựa trên ảnh vệ tinh cho thấy 2.900 ha rừng đã bốc hơi trong 4 năm tiếp theo, với gần một nửa nằm trong các vùng lõi bảo tồn.

Tháng 1/2024, một cuộc tuần tra của hải quân được cho là đã phát hiện một vạt rừng rộng 10 ha bị cạo trọc ngay bên trong khu bảo tồn Manglares Don Goyo. Khu vực này nằm sâu trong Vịnh Guayaquil và được công nhận là vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế theo Công ước Ramsar.

Anh Luis Ángel Flores Ramírez, một ngư dân bắt cua ở tỉnh phía nam El Oro (cái nôi của nghề nuôi tôm), tiết lộ các chủ ao hiện nay thường gặm nhấm rừng bằng cách chặt phá những diện tích nhỏ dưới vỏ bọc là tỉa cành, đào mương dẫn nước hay gia cố đê bao .

Dọc theo bờ biển lên phía bắc, ông Pablo Roberto Demera, thủ lĩnh của hiệp hội ngư dân thủ công Asopesanjocha, cũng vẽ lên một bức tranh tương tự: Cứ mỗi lần sửa lại bờ bao, họ lại lấn thêm hai mét rừng, rồi lại hai mét nữa. Ông cho biết thêm, người dân thường chỉ phát hiện ra sự việc đã rồi khi các đội tuần tra nhìn thấy bờ ao phình to hoặc những mảng rừng mới bị xẻ thịt.

 

2. Khu đất cằn cỗi trơ trọi, vốn từng là các trang trại nuôi tôm trên đảo Costa Rica.

Hậu quả không chỉ dừng lại ở những gốc cây bị đốn hạ. Các ao tôm còn bóp nghẹt dòng chảy của thủy triều - nhịp đập sống còn giúp đất rừng ngập mặn luôn ngậm nước và giàu oxy. Nhà nghiên cứu Rebolledo Monsalve giải thích: Khi hệ thống bờ bao, kênh mương cắt đứt sự luân chuyển nước, bùn sẽ khô cứng lại, độ mặn biến đổi và những cây còn trụ lại cuối cùng cũng sẽ chết khô.

Không dừng lại ở đó, các trang trại tôm còn xả ngược nước thải ra các cửa sông. Luật pháp Ecuador nghiêm cấm xả thải chưa qua xử lý - vốn chứa đầy chất hữu cơ, thức ăn thừa, phân tôm và phân bón. Tuy nhiên, một nghiên cứu năm 2023 vạch trần thực trạng: hệ sinh thái rừng ngập mặn quanh các trang trại ở Esmeraldas có nồng độ amoni và phốt pho cao gấp 2,5 lần so với mức thông thường. Tổ chức Seafood Watch ước tính hơn một nửa lượng chất thải từ các ao nuôi bị xả thẳng ra môi trường.

Một cựu công nhân nuôi tôm tại La Libertad rùng mình nhớ lại cảnh từng bị ép xả thẳng nước ao ra cửa sông: Mọi thứ cứ thế tuôn ra dòng sông. Cả mặt nước nổi bọt trắng xóa.

Một hóa chất phổ biến khác là natri metabisunfit, được dùng để bảo quản tôm sau thu hoạch nhằm giữ độ tươi. Đối với anh Mauricio Cruz, một ngư dân bắt cua ở Huaquillas, những hóa chất này là nỗi ám ảnh, đặc biệt mỗi khi các ao xả nước thay hồ. Việc cá chết nổi trắng lềnh bềnh là cảnh tượng không hề hiếm gặp.

3. Một cống xả nước thải đổ thẳng ra con kênh trên đảo Costa Rica.

Ông Máximo Jordán, chủ tịch hiệp hội đánh bắt cua cá thủ công ở Puerto Roma (ngôi làng bị bủa vây bởi hơn 150 ao tôm ở Vịnh Guayaquil), cho biết những người bắt cua đã phát hiện ra các đường ống được thiết kế để bơm thẳng bùn nạo vét vào sâu trong rừng ngập mặn. Tại sao họ không xả vào kênh rạch của chính họ? ông bức xúc. Họ thổi bùn vào sâu tới 300 mét trong rừng. Nó đầu độc cây cối và giết sạch lũ cua.

Bà Wendy Chávez-Páez, nhà nghiên cứu môi trường tại Viện Phát triển và Bền vững Đức, nhận định vấn đề ô nhiễm đang bị tảng lờ. Kinh phí để điều tra đến cùng những tác động này nhỏ giọt như muối bỏ bể. Và ý chí chính trị cũng mờ nhạt, đơn giản vì ngành tôm đóng vai trò quá lớn đối với nền kinh tế, bà nhấn mạnh.

Bất chấp làn sóng phẫn nộ từ cộng đồng và giới hoạt động, ông José Antonio Camposano, chủ tịch Phòng Nuôi trồng Thủy sản Quốc gia Ecuador, quả quyết bác bỏ cáo buộc các thành viên hiệp hội gây ô nhiễm. Nếu chất lượng nước tệ, oxy thấp hay có độc tố, con tôm sẽ bị stress, sinh bệnh, chậm lớn và bỏ ăn, ông lập luận. Nói cách khác, ép một con vật sống trong môi trường độc hại là điều phi lý, vì nó chỉ tự rước lấy mầm bệnh.

 

Khi thủy triều rút xuống, những người đàn ông đi bắt cua giữa các rễ cây rừng ngập mặn trên đảo Costa Rica.

Đáng buồn thay, hệ thống quản lý lại quá lỏng lẻo để có thể phát hiện và ngăn chặn sai phạm. Tại Esmeraldas, nơi quy tụ hơn 200 trang trại tôm, chỉ có vỏn vẹn một thanh tra thủy sản, và người này thậm chí còn không được cấp phương tiện di chuyển.

Theo Thỏa thuận giao quyền quản lý rừng ngập mặn (có hiệu lực từ năm 2000), các cộng đồng có quyền báo cáo sai phạm. Dù vậy, những lá đơn khiếu nại này hiếm khi đổi lấy được một bản án phạt. Hiệp hội 15 de Enero, đơn vị canh gác 3.330 ha rừng ở El Oro, đã đệ trình 17 đơn khiếu nại kể từ năm 2019.

Cay đắng thay, những lá đơn đó chỉ đi đến phòng pháp chế của bộ, và rồi chìm vào quên lãng, cựu chủ tịch Flores Ramírez thở dài. Không ai phải đứng ra chịu trách nhiệm. Có một trường hợp hiếm hoi giới chức đã phạt tiền một hồ nuôi trái phép. Nhưng theo lời anh: Cái hồ đó chưa từng bị san lấp, và rừng ngập mặn cũng vĩnh viễn không được phục hồi.

Bộ Môi trường Ecuador xác nhận đã tiếp nhận 44 đơn khiếu nại ở El Oro từ năm 2019, nhưng giữ im lặng khi được hỏi về các chế tài cụ thể.

Ông Jordán cho hay hiệp hội của ông đã tố cáo hành vi đổ bùn thải ở Guayas; lực lượng chức năng có xuống hiện trường kiểm tra, nhưng đến nay vẫn chưa có một văn bản phản hồi chính thức nào.

Theo lời anh Flores Ramírez, những người đứng ra tố cáo thậm chí phải đối mặt với nguy hiểm rình rập. Khi bạn nộp đơn, họ sẽ nhắm vào bạn. Bạn đang đem mạng sống của mình ra đánh cược. Một người bắt cua ở El Oro cũng chung nỗi ám ảnh: Họ sẽ tìm đến tận cửa nhà để dằn mặt. Nhưng nếu chúng tôi câm lặng, chúng tôi lại có nguy cơ bị bộ tước luôn quyền đánh bắt trên chính khu vực mình đang kiếm sống.

Nhà nghiên cứu Chávez-Páez đánh giá thực trạng này đã phơi bày lỗ hổng chí mạng của các thỏa thuận giao quyền. Đó là những công cụ có sức nặng, nhưng chúng lại trút gánh nặng bảo vệ rừng lên vai những người dân nghèo thấp cổ bé họng, thay vì nhà nước và các tập đoàn – những bên thực sự có đủ quyền lực và nguồn lực, bà phân tích.

Năm ngoái, Hội đồng Quản lý Nuôi trồng Thủy sản (ASC), tập đoàn thực phẩm Pháp Labeyrie Fine Foods và nhà sản xuất Ecuador Omarsa đã tung ra một dự án phục hồi 10 ha rừng ở Cerrito de los Morreños. Dự án sử dụng cây giống từ một vườn ươm mà Omarsa cho biết họ đã tài trợ cho cộng đồng.

Tuy nhiên, các dự án chuộc lỗi từ ngành công nghiệp này không phải là điều gì mới mẻ. Một báo cáo năm 2011 của Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên Thụy Điển từng vạch trần một dự án của chính Omarsa chỉ phục hồi được một diện tích ít ỏi so với lời hứa hẹn ban đầu.

4. Ngư dân bắt cua Mauricio Cruz đang kiểm tra những cây rừng ngập mặn mới được trồng lại.

Bà Nadia Romero Salgado, người chuyên nghiên cứu các xung đột sinh thái do ngành tôm Ecuador gây ra, cảnh báo rằng dù các chương trình này có mặt tích cực, chúng rất dễ biến thành chiêu trò tẩy xanh (greenwashing) cho một ngành công nghiệp vẫn đang lảng tránh trách nhiệm về những tàn phá trong quá khứ.

Tại đảo Costa Rica, nỗ lực phục hồi rừng giống như một cuộc kháng cự thầm lặng và tự phát của người dân. Anh Alexander Alvarado Reyes (36 tuổi), chủ tịch hiệp hội rừng ngập mặn địa phương, cho biết bà con đang tự tay gieo lại những mầm xanh trên mảnh đất từng là bãi cào nghêu sầm uất.

Vài cây non đã bám rễ sâu vào bùn đất; số khác bị con nước cuốn trôi hoặc làm mồi cho ốc sên. Nhưng ở những nơi mầm xanh trụ lại được, Alvarado Reyes khấp khởi cho biết lớp bùn đã bắt đầu mềm ra. Nếu may mắn mỉm cười, những con sò đen rồi sẽ sớm trở về.

Nguồn: Tép Bạc

• Vì sao nhiều nhà vườn chuyển sang hồ lót bạt HDPE thay cho hồ đất truyền thống?

• Thuế 12,5% và phép thử mới đối với thủy sản Việt Nam tại thị trường Hoa Kỳ

• Hiệu quả nuôi tôm trong môi trường nước độ mặn thấp

• Giá tôm thẻ chân trắng giảm sâu

• “Con tôm công nghệ” ở Long Điền

• Chi phí đầu tư hồ chứa nước có thực sự đắt hơn những rủi ro thiếu nước?

• Kế hoạch 628 và hành trình chưa có hồi kết

• Xuất khẩu tỷ USD, doanh nghiệp An Giang vẫn lo gọng kìm mới

• CHINA FIFE 2026 – KHI DOANH NGHIỆP THỦY SẢN VIỆT NAM TỰ TIN BƯỚC RA THẾ GIỚI

• Xuất khẩu tôm sang Mỹ: Áp lực trước mắt và bài toán giữ thị phần

• FAQ: Những câu hỏi khách hàng quan tâm nhiều nhất trước khi thi công hồ tròn chứa nước trong nông nghiệp

• Mùa mưa đến gần, đâu là giải pháp được nhiều hộ gia đình lựa chọn?