Báo động đỏ cho ngành tôm trước nguy cơ bùng phát đa dịch bệnh

Bối cảnh và Thách thức cốt lõi Tôm nước lợ từ lâu đã là trụ cột của kinh tế biển Việt Nam, duy trì diện tích thả nuôi 740.000 ha, sản lượng trên 1,2 triệu tấn và mang về 3,5 - 4 tỷ USD mỗi năm. Ngành hàng này không chỉ đóng góp lớn cho ngân sách mà còn đảm bảo sinh kế cho hàng triệu lao động ven biển. Tuy nhiên, lợi thế cạnh tranh của tôm Việt đang bị bào mòn nghiêm trọng bởi sự bùng phát của hội chứng đa dịch bệnh, đẩy chi phí sản xuất và tỷ lệ hao hụt lên cao. Biến đổi khí hậu và môi trường nước bất ổn đã tạo điều kiện cho các mầm bệnh (vi khuẩn, virus) phát triển mạnh. Đáng lo ngại nhất là hiện tượng đồng nhiễm nhiều mầm bệnh cùng lúc, khiến các phương pháp xử lý truyền thống trở nên vô hiệu.

Nhận diện 4 tác nhân gây bệnh nguy hiểm Qua giám sát thực địa, ngành tôm hiện đang đối mặt với 4 rào cản dịch tễ lớn:

1. Bệnh vi bào tử trùng (EHP): Được ví như kẻ hủy diệt thầm lặng , EHP phá hủy hệ tiêu hóa và miễn dịch, khiến tôm còi cọc và phân đàn. Giai đoạn 2024-2025, tỷ lệ nhiễm EHP ở Đồng bằng sông Cửu Long lên tới 25 - 34,4%, và ở phía Bắc là 11 - 27%. Khi kết hợp với vi khuẩn Vibrio, chúng có thể gây hội chứng phân trắng, thiệt hại nặng nề.

2. Bệnh đốm trắng (WSSV): Có tốc độ lây lan và tỷ lệ chết cực cao. Trong giai đoạn 2025-2026, bệnh thường bùng phát mạnh vào lúc chuyển mùa (tháng 2 - 5) tại các tỉnh phía Bắc.

3. Hoại tử gan tụy cấp tính (AHPND): Do vi khuẩn Vibrio mang độc tố PirA/PirB gây ra, tấn công tôm từ 10-45 ngày tuổi. Tỷ lệ nhiễm tại Cà Mau dao động 3,1 - 5,2%. Việc lạm dụng kháng sinh để điều trị đang gây ra tình trạng kháng thuốc và phá hủy hệ vi sinh đường ruột của tôm.

4. Bệnh mờ đục hậu ấu trùng (TPD): Là dịch bệnh mới nổi đe dọa trực tiếp các cơ sở sản xuất giống (giai đoạn PL4 - PL7). Tác nhân là các chủng Vibrio mang gen độc lực (vhvp1, vhvp2, vhvp3), khiến tôm trong suốt bất thường và chết hàng loạt. Bệnh đã lan rộng từ Bắc vào Nam, phát triển mạnh ở dải độ mặn 10 - 35‰.

Giải pháp thích ứng và phát triển bền vững Để bảo vệ ngành tôm, PGS.TS Võ Văn Nha nhấn mạnh chiến lược phòng bệnh chủ động thay vì dập dịch . Các giải pháp cốt lõi bao gồm:

1. Kiểm soát chất lượng giống: Bắt buộc sàng lọc PCR các bệnh WSSV, AHPND, EHP, TPD; chỉ thả nuôi con giống sạch bệnh (SPF) với mật độ hợp lý.

2. Thắt chặt an toàn sinh học: Ứng dụng mô hình ao lót bạt để dễ thu gom chất thải; thiết kế ao lắng lọc nước chuẩn; dùng lưới ngăn chặn các loài giáp xác hoang dã mang mầm bệnh.

3. Ứng dụng công nghệ sinh học: Dùng Probiotics (men vi sinh) để ức chế Vibrio, bổ sung Vitamin C và Beta-glucan tăng đề kháng tự nhiên, thay thế hoàn toàn kháng sinh.

4. Chuyển đổi số và tầm nhìn dài hạn: Đầu tư lai tạo tôm giống kháng bệnh; ứng dụng IoT, AI và phân tích dữ liệu lớn (Big Data) để quan trắc môi trường tự động, từ đó cảnh báo sớm nguy cơ dịch bệnh.